Wat is ChatGPT precies?

ChatGPT is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de bekendste technologieproducten ter wereld. Mensen gebruiken het om e-mails te schrijven, vragen te beantwoorden, code te debuggen en teksten samen te vatten. Maar wat is het eigenlijk? Hoe werkt het, waar komt het vandaan en wat zijn de grenzen? Dit artikel legt het van begin tot eind uit.

Van onderzoekslab naar huishoudnaam

ChatGPT is een product van OpenAI, een Amerikaans bedrijf dat in 2015 werd opgericht met als doel kunstmatige intelligentie veilig en breed toegankelijk te ontwikkelen. Onder de oprichters bevonden zich onder anderen Sam Altman en Elon Musk, hoewel Musk later uit het bestuur stapte.

In november 2022 lanceerde OpenAI ChatGPT als een gratis toegankelijke chatbot. Binnen vijf dagen hadden een miljoen mensen een account aangemaakt. Twee maanden later waren dat er honderd miljoen. Geen enkel consumentenproduct in de geschiedenis had zo snel zoveel gebruikers bereikt. Die snelheid zegt iets over hoe herkenbaar en toegankelijk het product aanvoelde: je typt een vraag, je krijgt een antwoord. Geen handleiding nodig.

Wat betekent GPT?

De naam ChatGPT bestaat uit twee delen. "Chat" verwijst naar de conversatievorm: je praat met het systeem via een berichtenscherm, vergelijkbaar met een WhatsApp-gesprek. "GPT" staat voor Generative Pre-trained Transformer.

Dat klinkt technischer dan het is. Het betekent ruwweg het volgende:

• Generative. Het systeem genereert nieuwe tekst. Het kopieert geen antwoorden uit een database, maar produceert ze zin voor zin.
• Pre-trained. Het model is van tevoren getraind op een enorme hoeveelheid tekst, voordat het een specifieke taak uitvoert.
• Transformer. Dit verwijst naar de onderliggende architectuur, een wiskundig model dat in 2017 door Google-onderzoekers werd geïntroduceerd en sindsdien de basis vormt van vrijwel alle grote taalmodellen.

Hoe is het getraind?

Om te begrijpen wat ChatGPT is, moet je begrijpen hoe het is gemaakt. Het proces verloopt in grote lijnen in twee fasen.

In de eerste fase wordt het model getraind op een gigantische verzameling tekst: boeken, websites, wetenschappelijke artikelen, forumgesprekken, nieuwsberichten en veel meer. Bij die training leert het model steeds beter voorspellen welk woord er na een bepaalde reeks woorden verwacht mag worden. Na miljarden van zulke voorspellingen en correcties ontstaat er een model dat taal begrijpt in de brede zin: grammatica, betekenis, context, toon en redenering.

In de tweede fase wordt het model verder verfijnd met een techniek die RLHF heet: Reinforcement Learning from Human Feedback. Menselijke beoordelaars bekijken antwoorden van het model en geven aan welke beter of slechter zijn. Het model leert van die signalen en wordt zo bijgestuurd richting antwoorden die mensen als nuttig, eerlijk en veilig ervaren. Dit is ook de reden waarom ChatGPT weigert bepaalde verzoeken uit te voeren: die grenzen zijn er actief ingetraind.

Wat kan ChatGPT wel?

De toepassingen zijn breed. ChatGPT kan teksten schrijven en redigeren, van sollicitatiebrieven tot marketingcopy. Het kan vragen beantwoorden over geschiedenis, wetenschap, recht of geneeskunde, met de kanttekening dat je de antwoorden altijd moet controleren. Het vertaalt teksten, legt concepten uit op verschillende niveaus, schrijft en debugt code in tientallen programmeertalen, vat lange documenten samen en helpt bij brainstormen.

Wat het onderscheidt van een zoekmachine is de conversatievorm. Je kunt doorvragen, bijsturen en context toevoegen. Als een antwoord niet klopt, kun je dat zeggen en het model past zich aan. Als je een tekst wilt in een andere toon, vraag je het gewoon. Die flexibiliteit maakt het bruikbaar voor een enorme variëteit aan taken.

Wat kan ChatGPT niet?

De beperkingen zijn minstens zo belangrijk als de mogelijkheden.

Ten eerste heeft ChatGPT een kennisgrens. Het model is getraind op data tot een bepaalde datum en weet niets van gebeurtenissen die daarna hebben plaatsgevonden, tenzij het toegang heeft tot het internet via een plug-in of aanvullende tool.

Ten tweede hallucineert het. Dit is een bekend probleem bij grote taalmodellen: het model genereert soms informatie die plausibel klinkt maar feitelijk onjuist is. Het verzint namen, citaten, bronnen of data die niet bestaan. Het doet dit niet moedwillig, het "weet" simpelweg niet wanneer het iets niet weet. Dat maakt kritisch controleren onmisbaar, zeker bij feitelijke of juridische informatie.

Ten derde heeft het geen eigen bewustzijn, meningen of gevoelens, hoe menselijk de toon soms ook aanvoelt. Het model berekent statistische patronen in taal. Als het schrijft "ik vind dit interessant", is dat een talige constructie, geen innerlijke ervaring.

Ten slotte is het redeneren op echte diepgang begrensd. Voor eenvoudige logische puzzels en veelvoorkomende redeneringen presteert het goed. Bij complexe, meerlagige redenering of bij taken die echt nieuw inzicht vereisen, maakt het vaker fouten.

Welke versies bestaan er?

ChatGPT is niet één statisch product. OpenAI brengt regelmatig nieuwe versies uit onder de naam GPT, gevolgd door een versienummer. GPT-3 was het model dat in 2020 voor het eerst brede aandacht trok. GPT-3.5 vormt de basis van de gratis versie van ChatGPT. GPT-4, uitgebracht in 2023, is aanzienlijk krachtiger, beter in redeneren en in staat om afbeeldingen te verwerken naast tekst.

Naast de gratis versie biedt OpenAI een betaald abonnement aan onder de naam ChatGPT Plus. Daarmee krijg je toegang tot nieuwere modellen, snellere responstijden en aanvullende functionaliteit zoals het genereren van afbeeldingen via DALL-E en het surfen op het web.

Hoe verhoudt ChatGPT zich tot andere AI-assistenten?

ChatGPT was niet de eerste chatbot en is niet de enige. Google bracht kort na de lancering van ChatGPT zijn eigen assistent uit, eerst onder de naam Bard en later hernoemd naar Gemini. Meta ontwikkelde LLaMA, een open model dat door andere ontwikkelaars vrij gebruikt kan worden. Anthropic, opgericht door voormalige OpenAI-medewerkers, bouwde Claude. Microsoft integreerde GPT-technologie in zijn zoekmachine Bing en in kantoorprogramma's als Word en Excel onder de naam Copilot.

De concurrentie tussen deze systemen is groot en beweegt snel. Wat ze gemeen hebben is de onderliggende aanpak: grote taalmodellen getraind op enorme datasets. Waar ze van verschillen is in de specifieke keuzes rond veiligheid, toegankelijkheid, integratie met andere software en de manier waarop ze omgaan met gevoelige onderwerpen.

Wat zijn de maatschappelijke vragen?

De opkomst van ChatGPT heeft een reeks bredere discussies in gang gezet die voorlopig niet zijn beslecht.

Op het gebied van onderwijs worstelen scholen en universiteiten met de vraag hoe ze omgaan met studenten die ChatGPT gebruiken voor essays en opdrachten. Sommige instellingen verbieden het, andere proberen het te integreren als leermiddel.

Op de arbeidsmarkt is de vraag welke beroepen onder druk komen te staan. Tekstschrijvers, vertalers, klantenservicemedewerkers en programmeurs merken al dat werkgevers minder mensen nodig denken te hebben voor bepaalde taken. Tegelijkertijd ontstaan er nieuwe functies rond het begeleiden en controleren van AI-output.

Op het gebied van desinformatie is de zorg dat het eenvoudiger wordt om op grote schaal overtuigende maar onjuiste teksten te produceren. Deepfakes, nepnieuws en geautomatiseerde propaganda worden goedkoper en toegankelijker.

En dan is er de bredere vraag over controle en transparantie. Wie bepaalt wat een AI-systeem wel en niet mag zeggen? Welke waarden worden er ingetraind en door wie? OpenAI is een Amerikaans bedrijf met zijn eigen belangen, investeerders en besluitvormers. De keuzes die zij maken hebben wereldwijde gevolgen.

Wat maakt het zo anders dan eerdere software?

Wat ChatGPT fundamenteel onderscheidt van eerdere software is dat het geen vaste set regels volgt. Traditionele software doet precies wat een programmeur heeft opgeschreven: als A, dan B. ChatGPT werkt anders. Het heeft geen expliciete regels geleerd voor elk mogelijk gesprek. In plaats daarvan heeft het patronen geabsorbeerd uit menselijke taal en kan het die flexibel toepassen op situaties die het nooit eerder heeft gezien.

Dat maakt het krachtig en onvoorspelbaar tegelijk. Het kan taken uitvoeren waar niemand specifiek voor heeft geprogrammeerd. Maar het kan ook onverwachte fouten maken die een traditioneel systeem nooit zou maken, juist omdat het niet op regels maar op waarschijnlijkheid werkt.

Een gereedschap, geen orakel

ChatGPT is indrukwekkend, maar het helpt om het nuchter te bekijken. Het is een gereedschap, gebouwd door een bedrijf, met specifieke mogelijkheden en duidelijke beperkingen. Het vervangt geen expertise, geen kritisch denkvermogen en geen menselijk oordeel. Wie het gebruikt als aanvulling op die dingen, heeft er veel aan. Wie het gebruikt als vervanging, loopt vroeg of laat tegen de grenzen aan.